ISSIQXONA SHAROITIDA SABZAVOT EKINLARINI ORGANIK YETISHTIRISHDA RESURS TEJAMKOR AGROBIOTEXNOLOGIK USULLARNING SAMARADORLIGI

Abstract

Maqolada issiqxona sharoitida sabzavot ekinlarini organik yetishtirishda resurs tejamkor agrobiotexnologik usullardan foydalanish va ularning samaradorligini baholash masalalari tahlil qilinadi. Issiqxona ishlab chiqarishida suv, ozuqa moddalari, energiya va mehnat sarfini oqilona boshqarish hosil yetishtirishning muhim shartidir. Organik yetishtirishda esa bu vazifa tuproq unumdorligini saqlash, biologik jarayonlardan foydalanish hamda o‘simliklarni himoya qilish choralarini uyg‘unlashtirish bilan bog‘liq. Tadqiqotning maqsadi tomchilatib sug‘orish, namlikni kuzatish, organik o‘g‘itlash, foydali mikroorganizmlardan foydalanish va zararkunandalarga qarshi biologik himoya usullarini yagona agrotexnologik tizim sifatida ko‘rib chiqishdan iborat. Organik ishlab chiqarishda ekologik jarayonlarga tayanish va resurslardan mas’uliyat bilan foydalanish asosiy tamoyillar qatoriga kiradi.
Maqola ilmiy adabiyotlar va amaliy manbalarni tahlil qilish, ulardagi yondashuvlarni taqqoslash hamda samaradorlik ko‘rsatkichlarini tizimlashtirishga asoslanadi. Tahlilda sug‘orishga sarflangan suv hajmi, tuproq namligi va sho‘rlanishi, organik modda holati, o‘simliklarning o‘sishi, zararkunanda va kasalliklar bilan zararlanish darajasi, hosildorlik, mahsulot sifati hamda ishlab chiqarish xarajatlari asosiy baholash mezonlari sifatida ajratiladi. Resurs tejamkorlik mahsulot birligiga sarflangan suv, ozuqa moddasi va energiya miqdori bilan birga ko‘rib chiqilishi taklif etiladi. Bunda resurs sarfining kamayishi hosil sifati yomonlashishi yoki tuproq holati izdan chiqishi hisobiga yuz bermasligi kerak. Issiqxonada sug‘orish va tuproqdagi tuzlar muvozanatini birgalikda boshqarish zarurati ilmiy adabiyotlarda ham ko‘rsatilgan.Tahlil shuni ko‘rsatadiki, alohida usulning kutiladigan ta’siri ekin turi, substrat yoki tuproq xususiyatlari, suv sifati, issiqxona mikroiqlimi va qo‘llash tartibiga bog‘liq. Masalan, tomchilatib sug‘orish suvni o‘simlik ildizi joylashgan qatlamga yetkazish imkonini bersa, organik o‘g‘itlar va mikrobiologik vositalarning natijasi ularning tarkibi hamda tuproqdagi biologik faollik bilan bog‘liq. Biologik himoya choralarini esa zararkunandalarni muntazam kuzatish va profilaktik tadbirlar bilan birga qo‘llash maqsadga muvofiq. Shu sababli maqolada usullar samaradorligini faqat bir mavsumdagi hosil miqdori bilan emas, balki suv tejalishi, hosil sifati, tuproq holati va iqtisodiy natijalarning yig‘indisi orqali baholash yondashuvi ilgari suriladi. O‘zbekistondagi issiqxona amaliyotida suvni boshqarish va zararkunandalarni kuzatishni birgalikda tashkil etish tajribasi ham mavjud.
Maqola adabiyotlar tahliliga asoslangan bo‘lib, unda muayyan issiqxonada o‘tkazilgan yangi tajriba yoki hisoblab chiqilgan samaradorlik natijalari keltirilmaydi. Taklif etilgan ko‘rsatkichlar keyingi dala va issiqxona tajribalarida turli agrobiotexnologik usullarni nazorat varianti bilan qiyoslash uchun metodik asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.